თბილისის შენობების სეისმური უსაფრთხოება: რა უნდა იცოდეთ

რას ნიშნავს, რომ თბილისში შენობა „მიწისძვრისთვის უსაფრთხოა“?

შენობა მიწისძვრისთვის უსაფრთხოდაა დაპროექტებული, როცა მისი კონსტრუქცია გაანგარიშებულია იმ რყევის ასატანად, რომელსაც კანონი მის ადგილმდებარეობაზე მოელის, რათა დაზიანების შემთხვევაშიც კი არ ჩამოინგრეს. საქართველოში ამ მოლოდინს სეისმური სამშენებლო ნორმები PN 01.01-09 ადგენს, რომლებიც მინისტრის ბრძანებით 2009 წლის ოქტომბერში დამტკიცდა და 2010 წლის 1 იანვრიდან მოქმედებს. ნორმების დანართი თბილისს MSK-64 სკალით 8 ბალის ინტენსივობას მიაკუთვნებს, საშუალო გრუნტისთვის 0,17 საანგარიშო კოეფიციენტით.

დეველოპერების მიერ ხშირად ნახსენები „8 ბალი“ ინტენსივობაა, ანუ საზომი იმისა, თუ რამდენად ძლიერად ირყევა მიწა კონკრეტულ ადგილას. ეს არ არის მიწისძვრის მაგნიტუდა, რომელიც კერაში გამოთავისუფლებულ ენერგიას აფასებს. „8 ბალზე დაპროექტებული“ შენობა არ ნიშნავს, რომ ის 8 მაგნიტუდის მიწისძვრას გადაურჩება: იგი გათვლილია რყევის იმ დონეზე, რომელსაც ნორმები თბილისისთვის ითვალისწინებს.

რა სიძლიერის შეიძლება იყოს მიწისძვრა თბილისში?

თავად ნორმებშივეა აღნიშნული, რომ მთელი საქართველო სეისმურად აქტიურ ზონაში მდებარეობს. მკვლევრებმა თბილისის სიახლოვეს და მის ქვეშ აქტიური რღვევები გამოავლინეს; ქართველი და ფრანგი გეოლოგების 2013 წლის კვლევის თანახმად, ქალაქის ქვეშ ფარული შეცოცების რღვევაა, რომლის სეგმენტებსაც დაახლოებით 6,5 მაგნიტუდის მიწისძვრების გამოწვევა შეუძლია. ისტორიულად ქალაქის შიგნით ძლიერი რყევა იშვიათი იყო: საუკუნეების განმავლობაში ძირითადი ეპიცენტრები 20-დან 100 კმ-მდე მანძილზე მდებარეობდა, სანამ 2002 წლის მიწისძვრა უშუალოდ ქალაქში არ მოხდა.

ოფიციალური საფრთხის რუკა სადავოა. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სეისმოლოგის 2021 წლის რეცენზირებულ მიმოხილვაში ნათქვამია, რომ 2009 წლის რუკა უფრო დაბალ საფრთხეს აჩვენებს, ვიდრე ახალი საერთაშორისო მოდელები, და რომ ის „სასწრაფოდ გადაანგარიშებას საჭიროებს“. ცნობები ეკონომიკის სამინისტროსთან ერთად ახალ საფრთხის რუკებზე მუშაობის შესახებ 2020 წლიდან ვრცელდება, თუმცა 2026 წლის ოქტომბრისთვის სამართლებრივ საფუძვლად კვლავ 2009 წლის ნორმები რჩება. მსოფლიო ბანკის ინსტრუმენტი ThinkHazard თბილისის სეისმურ საფრთხეს საშუალოდ აფასებს: მომდევნო 50 წელიწადში პოტენციურად დამაზიანებელი რყევის ალბათობა 10%-ია.

რა მოხდა 2002 წლის მიწისძვრისას?

2002 წლის 25 აპრილს, ღამით, დაახლოებით 4,5 მაგნიტუდის ბიძგმა, რომლის ეპიცენტრი ქალაქის ფარგლებში იყო, კერა კი მცირე სიღრმეზე მდებარეობდა, დიდუბის, ნაძალადევის, ჩუღურეთის, მთაწმინდისა და კრწანისის დიდი ნაწილი შეარყია. სხვადასხვა სააგენტო მაგნიტუდას 4,3-დან 4,8-მდე აფასებს, დაღუპულთა რიცხვი კი წყაროების მიხედვით 5-დან 7-მდე მერყეობს. სამშენებლო მექანიკისა და სეისმომედეგობის ქართული ინსტიტუტის 2004 წლის ნაშრომში, რომელიც სეისმომედეგი ინჟინერიის მსოფლიო კონფერენციაზე წარადგინეს, ოფიციალური შემოწმების შედეგებია შეჯამებული.

ზარალმა 180 მილიონ აშშ დოლარს გადააჭარბა, ავტორების შეფასებით კი დაახლოებით 18 000 ოჯახი, ანუ სადღაც 69 000 ადამიანი, უსაფრთხო საცხოვრებლის გარეშე დარჩა. მე-3 ხარისხის დაზიანება ყველაზე ხშირად გლდანი-ნაძალადევის ზონაში გვხვდებოდა (1 936 შენობა), ყველაზე იშვიათად კი ვაკე-საბურთალოში (112). ავტორებმა დაასკვნეს, რომ „ქალაქი მომდევნო მიწისძვრისთვის მზად არ არის“.

რომელი შენობებია ყველაზე მეტად საფრთხის ქვეშ?

2002 წელს ყველაზე მძიმე ზიანი ერთ-სამსართულიან ძველ აგურისა და ქვის სახლებს მიადგა: ბევრი მათგანი ანტისეისმური ღონისძიებების გარეშე იყო აგებული და უკვე დასუსტებული ჰქონდა საძირკველი, რომელიც წყალსადენისა და კანალიზაციის მილების გაჟონვის ადგილებში ჯდებოდა. 5-დან 16 სართულამდე მრავალსართულიან აგურის, მსხვილბლოკოვან, პანელურ და რკინაბეტონის შენობებს უმეტესად მსუბუქი დაზიანება ჰქონდათ. ზოგიერთი რკინაბეტონის კარკასული შენობა ცუდი მასალისა და საპროექტო შეცდომების გამო ძლიერ დაზიანდა, ხოლო თვითნებურად მიშენებული ლითონის ლოჯიების მქონე შენობები განსაკუთრებით მაღალი რისკის ჯგუფად გამოიყო. ავტორები აღნიშნავდნენ, რომ 2002 წლის რყევა ძალიან ხანმოკლე იყო, „აფეთქების მსგავსი“; შორეული მიწისძვრა უფრო ნელი და ხანგრძლივი ტალღებით მაღალი შენობებისთვის შესაძლოა უფრო საშიში აღმოჩნდეს.

ასაკს მნიშვნელობა აქვს. იმავე ნაშრომის თანახმად, თბილისის საპროექტო დონე 1991 წლამდე 7 ბალის ინტენსივობა იყო და 8 ბალამდე მხოლოდ სპიტაკისა (1988) და რაჭის (1991) მიწისძვრების შემდეგ გაიზარდა, ამიტომ საბჭოთა პერიოდის კორპუსების უმრავლესობა დღევანდელ ნორმებზე დაბალ დონეზეა დაპროექტებული. აზიის განვითარების ბანკისთვის 2022 წელს შესრულებულმა მოდელირებამ საქართველოს რეგიონებს შორის მიწისძვრით გამოწვეული ყველაზე მაღალი საშუალო წლიური ზარალი სწორედ თბილისს მიაწერა, რასაც არაარმირებული ქვისა და აგურის წყობა და თანამედროვე ნორმებამდე აშენებული ძველი რკინაბეტონი განაპირობებს.

მნიშვნელოვანია მდგომარეობაც. 2025 წლის ივლისში თბილისის მერიამ განაცხადა, რომ ქალაქში 10 000-ზე მეტი ავარიული შენობაა - ეს რიცხვი 2021 წლიდან არ შეცვლილა - რომლებსაც ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო ან სხვა სერტიფიცირებული ორგანო I-დან V-მდე კატეგორიებად აფასებს. III კატეგორია ნიშნავს კონსტრუქციულ დაზიანებას, რომელიც ყურადღებას საჭიროებს; IV და V კატეგორიის შენობების გამაგრება შეუძლებელია. ეს შეფასებები ცვეთას, ჯდენასა და წყლით გამოწვეულ ზიანს აღწერს და არა პროგნოზს, თუ რომელი შენობა ჩამოინგრევა მიწისძვრისას; ამასთან, მათ რაიონების მიხედვით არ აქვეყნებენ. ძველ საცხოვრებელ ფონდზე მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ ჩვენი შედარება საბჭოთა და ახალი შენობების შესახებ.

როგორ მოწმდება ახალი შენობა?

ცალკე სახელმწიფო „სეისმური თანხმობა“ არ არსებობს. სეისმური უსაფრთხოება მოწმდება სამშენებლო ნებართვის გაცემის პროცესის ფარგლებში, რომელსაც მთავრობის 2019 წლის №255 და №256 დადგენილებები არეგულირებს. კონსტრუქციული პროექტის განმარტებით ბარათში ნაკვეთის სეისმურობა უნდა იყოს განხილული, ხოლო II-დან IV კლასამდე შენობებისთვის სავალდებულოა საექსპერტო დასკვნა როგორც კონსტრუქციულ პროექტზე, ისე საინჟინრო-გეოლოგიურ კვლევაზე; უარყოფითი დასკვნის შემთხვევაში ნებართვა არ გაიცემა. ექსპერტები აკრედიტებული კერძო ორგანოები ან სერტიფიცირებული პირები არიან, ყველაზე დიდი, IV კლასის შენობებისთვის კი 10 წლის გამოცდილებაა საჭირო; III და IV კლასის ობიექტებზე აუცილებელია კვალიფიციური ტექნიკური ზედამხედველი, რომელიც კარკასის აშენებისას სამუშაოთა ეტაპების ოქმებს ხელს აწერს.

ორ საკითხს ხშირად არასწორად იგებენ. პირველი: საქართველოს არ მიუღია Eurocode 8, სეისმომედეგობის ევროპული სტანდარტი. მთავრობამ 2023 წლიდან გამოსაყენებლად დაუშვა ევროკოდები 4, 5, 6 და 7, 2025 წლის სექტემბერში კი ევროკოდების ეროვნული კომიტეტი შეიქმნა, თუმცა სეისმური ნაწილი მათ შორის არ არის. მეორე: 1992 წლამდე მოქმედი საბჭოთა სამშენებლო ნორმები კვლავ დროებით აღიარებულია იქ, სადაც საქართველოს ეკვივალენტური ნორმა არ გააჩნია. ერთ-ერთი სამშენებლო კომპანიის აღმასრულებელმა დირექტორმა 2024 წელს AmCham-ის გამოცემა Investor.ge-ს განუცხადა, რომ „ქვეყანაში მხოლოდ რამდენიმე კომპანია მუშაობს ევროკოდების შესაბამისად“. 2020 წლის სამართლებრივ კვლევაშიც გაფრთხილებული იყო, რომ დაჩქარებული და წმინდად ფორმალური დოკუმენტური განხილვა ნებართვების სისტემის სუსტ წერტილებს წარმოადგენს.

თბილისში ახლა დაგეგმილი ან უკვე მშენებარე 30 და მეტსართულიანი კოშკების სეისმურ უსაფრთხოებაზე დამოუკიდებელი ექსპერტის განცხადება ვერ ვიპოვეთ. ნებისმიერი მაღალი შენობის შემთხვევაში იკითხეთ, რომელი ნორმებითა და რომელი ნაკვეთის კვლევის საფუძველზე დაპროექტდა მისი კონსტრუქცია.

გავრცელებული მცდარი წარმოდგენები

• „8 ბალზე დაპროექტებული“ შენობა 8 მაგნიტუდის ბიძგს გაუძლებს. არა: 8 თბილისში მოსალოდნელი რყევის ინტენსივობაა და არა მაგნიტუდა.
• „ახალი შენობები ევროპული სტანდარტებით შენდება.“ სულაც არ არის აუცილებელი: Eurocode 8 მიღებული არ არის, სამართლებრივ საფუძვლად კი საქართველოს 2009 წლის ნორმები რჩება.
• „მთავარი საფრთხე საბჭოთა კორპუსებია.“ 2002 წელს ყველაზე მეტად ძველი დაბალი აგურისა და ქვის სახლები დაზარალდა; საბჭოთა პანელურ და ბლოკურ შენობებს ძირითადად მსუბუქი დაზიანება ჰქონდათ, თუმცა ისინი უფრო დაბალ დონეზე იყო დაპროექტებული.
• „10 000 ავარიული შენობა მიწისძვრისას ჩამოინგრევა.“ ეს რიცხვი შენობების მდგომარეობას აფასებს და არა მათ სეისმომედეგობას.
• „ჩემი ბინის დაზღვევა მიწისძვრასაც ფარავს.“ ხშირად მხოლოდ ნაწილობრივ, როგორც შემდეგი ნაწილიდან ჩანს.

ფარავს თუ არა ბინის დაზღვევა მიწისძვრას?

საქართველოში მიწისძვრის დაზღვევის სახელმწიფო პული არ არსებობს და ქონების დაზღვევა სავალდებულო არ არის, თუმცა იპოთეკით დატვირთულ ბინებზე ბანკები მას ითხოვენ. ADB-ის 2022 წლის კვლევის შეფასებით, თბილისში საცხოვრებლების მხოლოდ დაახლოებით 5%-ია დაზღვეული. სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით, მზღვეველი დაუძლეველი ძალით მიყენებულ ზიანს მხოლოდ მაშინ ანაზღაურებს, თუ პოლისში ის პირდაპირაა მითითებული, ამიტომ პირობების ტექსტი გადაამოწმეთ.

მაგალითი ციფრებით

დავუშვათ, თქვენი ბინა იპოთეკითაა დატვირთული და ბანკის უზრუნველყოფის პოლისით 300 000 ლარზეა დაზღვეული. წლიური 0,075%-იანი ტარიფით სადაზღვევო პრემია დაახლოებით 225 ლარი გამოდის. თუ მიწისძვრა ბინას დააზიანებს, პოლისის ფრანშიზა სადაზღვევო თანხის 5%-ია, ანუ ჩვენი გამოთვლით ზარალის პირველ 15 000 ლარს თავად გადაიხდით. 80 000 ლარზე დაზღვეული ბინისთვის 5% 4 000 ლარი იქნებოდა, ამიტომ ამ შემთხვევაში 5 000 ლარის მინიმუმი მოქმედებს. ასეთი პოლისის ბენეფიციარი ბანკია და ის თქვენს ავეჯსა და მოპირკეთებას არ ფარავს; მათთვის ბინის ცალკე პოლისი დაგჭირდებათ.

რატომ არის მნიშვნელოვანი ფერდობები და კედლები?

გრუნტი ცვლის, თუ რამდენად ძლიერად ირყევა შენობა. თბილისის საფუძველი კლდოვანი ქანებიდან თიხებამდე, ქვიშებამდე და ძველ ნაყარ გრუნტამდე მერყეობს, 2002 წლის ერთ შემთხვევაში კი რბილ გრუნტზე გამოთვლილი რყევა ორჯერზე მეტად აღემატებოდა ახლომდებარე კლდეზე დაფიქსირებულს. ფერდობზე მდებარე ნაკვეთებს საყრდენი კედლების რისკიც ემატება: 2026 წლის მარტში ძლიერი წვიმის შემდეგ კედლები ჩამოიშალა გურამიშვილის გამზირზე და ლოტკინში, აგვისტოში სანერგის ქუჩაზე საცხოვრებელი სახლის კედელი ჩამოინგრა, ივლისში კი მეტრო „ვაჟა-ფშაველასთან“ ახლოს, მარიჯანის ქუჩაზე, გაჩერებული მშენებლობის ქვაბულთან გრუნტი ჩაიქცა. დაქანებულ ნაკვეთზე მოითხოვეთ საინჟინრო-გეოლოგიური დასკვნა და გაარკვიეთ, ვინ უვლის საყრდენ კედლებს. 2026 წლის კედლების ჩამონგრევებს ჩვენი ნაძალადევის გზამკვლევი აღწერს.

როგორ შევამოწმოთ შენობა ნაბიჯ-ნაბიჯ

1. აიღეთ საჯარო რეესტრის ამონაწერი

   საჯარო რეესტრიდან ონლაინ, 13 ლარად.

2. მოითხოვეთ ნებართვა და კლასი

   დასრულებული შენობისთვის კი ექსპლუატაციაში მიღების აქტიც.

3. გაეცანით საექსპერტო დასკვნებს

   კონსტრუქციულსა და გეოტექნიკურს, II-IV კლასისთვის.

4. შეამოწმეთ ზედამხედველობის ჩანაწერები

   კარკასისა და გადახურვების ეტაპების ოქმები.

5. ძველ შენობაზე კატეგორია იკითხეთ

   სერტიფიცირებული ორგანოს მიერ მინიჭებული ნებისმიერი I-V შეფასება.

6. მოითხოვეთ სადაზღვევო შეთავაზება

   უარი გამაფრთხილებელი ნიშანია.

საჯარო რეესტრის ამონაწერში ჩანს მესაკუთრეები, უფლებები და იპოთეკები, მაგრამ არა შენობის სეისმური კლასი ან საპროექტო ნორმები; ამისთვის ნებართვის საქმე და საექსპერტო დასკვნები გჭირდებათ, რომელთა ჩვენებაც დეველოპერს უნდა შეეძლოს. კერძო კონსტრუქციული კვლევის გამოქვეყნებული ფასი ვერ ვიპოვეთ, ამიტომ ფასი რამდენიმე აკრედიტებულ ორგანოს ჰკითხეთ. არასოდეს იყიდოთ ბინა, სადაც წინა მესაკუთრემ მზიდი კედლები გაჭრა: ასეთ სამუშაოს ნებართვა სჭირდება, ბათუმში კი 2021 წელს მოშლილმა კედლებმა შენობის ჩამონგრევა გამოიწვია, რასაც ცხრა ადამიანი შეეწირა.

ხშირი კითხვები

რა სეისმურ დონეზე პროექტდება შენობები თბილისში?

MSK-64 სკალით 8 ბალის ინტენსივობაზე, 2009 წლის ნორმების PN 01.01-09 მიხედვით.

„8 ბალი“ იგივეა, რაც 8 მაგნიტუდა?

არა. ეს კონკრეტულ ადგილას მოსალოდნელი რყევაა და არა მიწისძვრის ენერგია.

მიიღო თუ არა საქართველომ Eurocode 8?

2026 წლის ოქტომბრისთვის არა; სხვა ევროკოდები გამოსაყენებლად დაშვებულია.

როდის იყო თბილისში ბოლო დამაზიანებელი მიწისძვრა?

2002 წლის 25 აპრილს, დაახლოებით 4,5 მაგნიტუდის, 5-დან 7-მდე დაღუპულით.

საშიშია თუ არა საბჭოთა კორპუსები?

ისინი დღევანდელზე დაბალ დონეზე დაპროექტდა, მაგრამ 2002 წელს ძირითადად მსუბუქად დაზიანდნენ; ყველაზე მეტად მდგომარეობა წყვეტს.

რამდენი ავარიული შენობაა თბილისში?

მერიის 2025 წლის ივლისის მონაცემებით, 10 000-ზე მეტი.

ფარავს თუ არა დაზღვევა მიწისძვრას?

ბევრი პოლისი ფარავს, მაგრამ ზოგი გამორიცხავს კონსტრუქციას, ძველ შენობებს ან სუსტ ბიძგებს.

ვინ ამოწმებს ახალი შენობის კონსტრუქციას?

II-დან IV კლასამდე შენობებზე აკრედიტებული ექსპერტები ნებართვის გაცემამდე სავალდებულო დასკვნას გასცემენ.

წყაროები

1. სამშენებლო ნორმები „სეისმომედეგი მშენებლობა“ PN 01.01-09, ეკონომიკური განვითარების მინისტრის №1-1/2284 ბრძანება, 2009 წლის ოქტომბერი, საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (ნანახია 2026 წლის 22 ოქტომბერი)
2. მთავრობის №255 დადგენილება და №256 დადგენილება, 2019 წლის 31 მაისი, მშენებლობის ნებართვებისა და საექსპერტო შეფასების შესახებ, ასევე 2014 წლის №52 დადგენილება აღიარებული ნორმების შესახებ (ნანახია 2026 წლის 22 ოქტომბერი)
3. 2023 წლის №412 დადგენილება და 2025 წლის №236 დადგენილება ევროკოდების გამოყენების დაშვების შესახებ, საქართველოს მთავრობა
4. The 25 April 2002 Tbilisi earthquake, Gabrichidze et al., სეისმომედეგი ინჟინერიის მე-13 მსოფლიო კონფერენცია, 2004
5. Review of seismic hazard maps of Georgia, ო. ვარაზანაშვილი, საქართველოს გეოფიზიკური საზოგადოების ჟურნალი, 2021
6. Earthquake fault plane solution and active tectonics of Tbilisi, Adamia et al., ამერიკის გეოლოგიური საზოგადოება, 2013
7. Earthquake hazard, Tbilisi, ThinkHazard, მსოფლიო ბანკის GFDRR, და Georgia disaster risk profile, აზიის განვითარების ბანკი და CAREC, 2022 წლის მარტი
8. Tbilisi officially struggles with 10,000 unsafe buildings, Georgia Today, 2025 წლის 15 ივლისი
9. Better standards for safer buildings, Investor.ge, 2024 წლის 11 აპრილი, და მშენებლობის ნებართვის პროცედურის კვლევა, თსუ-ს სამართლის ჟურნალი, 2020
10. GPI „კომფორტის“ პირობები, Irao-ს საინფორმაციო ფურცელი, Unison-ის საინფორმაციო ფურცელი, Aldagi-ს ბინის დაზღვევა და GPI-ის უზრუნველყოფის პოლისი ProCredit Bank-ის მეშვეობით (ნანახია 2026 წლის 20 ოქტომბერი)
11. Retaining walls collapse after heavy rain, Front News, 2026 წლის 1 მარტი, და Ground collapses near a residential building by Vazha-Pshavela metro, Sova News, 2026 წლის 6 ივლისი
12. რეგისტრაციის საფასური და ვადები, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო (ნანახია 2026 წლის 20 ოქტომბერი)

ცვლილებების ისტორია

• 22 ოქტომბერი, 2026 - განმარტება გამოქვეყნდა სეისმური ნორმების PN 01.01-09, მთავრობის 2019 წლის №255 და №256 დადგენილებების, ევროკოდების შესახებ დადგენილებების, 2002 წლის მიწისძვრაზე სეისმომედეგი ინჟინერიის მსოფლიო კონფერენციის 2004 წლის ნაშრომის, საქართველოს გეოფიზიკური საზოგადოებისა და GSA-ს კვლევების, ThinkHazard-ის, ADB-ის ქვეყნის რისკის პროფილის, Georgia Today-ს მიერ გამოქვეყნებული თბილისის მერიის მონაცემებისა და მზღვეველების პოლისების დოკუმენტების საფუძველზე.