სეისმომედეგობა საქართველოში: ნორმა, გრუნტის კატეგორიები და სართულიანობის ზღვრები

სეისმომედეგობა: დაპროექტებით მინიჭებული შესაძლებლობა, რომელიც ნაკვეთზე მოსალოდნელ რყევას ეზომება

სეისმომედეგობა (ინგლ. seismic resistance) არის შენობის დაპროექტებით მინიჭებული უნარი, ჩამონგრევის გარეშე გაუძლოს იმ მიწისძვრის რყევას, რომელიც სწორედ მის ნაკვეთზეა მოსალოდნელი: უპირველესად დაიცვას ადამიანის სიცოცხლე, მეორე რიგში კი შეზღუდოს დაზიანება.

სავალდებულო საფუძველს ქმნის სამშენებლო ნორმა PN 01.01-09 „სეისმომედეგი მშენებლობა“, რომელიც ეკონომიკური განვითარების მინისტრის №1-1/2284 ბრძანებით 2009 წლის ოქტომბერში დამტკიცდა და ძალაში 2010 წლის 1 იანვარს შევიდა. რადგან საქართველო აქტიურ სეისმურ ზონაში მდებარეობს, 1-ლი მუხლი ნორმას მთელ ქვეყანაზე ავრცელებს და მასში მოაქცევს ახალ, რეკონსტრუირებულ, გაძლიერებულ და აღდგენილ საცხოვრებელ, საზოგადოებრივ და სამრეწველო შენობებს; მე-3 მუხლის მე-3 პუნქტი კი გარეთ ტოვებს ატომურ ელექტროსადგურებს, მაღლივ კაშხლებსა და მსგავს სპეციალურ ნაგებობებს. გარდამავალმა დებულებამ ნორმის მოთხოვნებისგან გაათავისუფლა ის პროექტები, რომელთა სანებართვო პროცედურა 2010 წლამდე უკვე დაწყებული იყო.

მე-3 მუხლის მე-4 პუნქტი მიზნებს ზუსტად ამ რიგით ასახელებს: ჯერ სიცოცხლის დაცვა, შემდეგ დაზიანების შეზღუდვა. სწორედ აქ გადის ზღვარი ქართულ ტერმინსა და საზღვარგარეთ გავრცელებულ სიტყვას „earthquake-proof“ შორის, რომელიც ისეთ შენობას გულისხმობს, რომელიც მიწისძვრიდან უვნებელი გამოდის. ნორმა ითხოვს კონსტრუქციას, რომელიც დგას და ადამიანებს გამოსვლის საშუალებას აძლევს, თუნდაც კედლები დაიბზაროს. ჩვენ 2009 წლის საწყისი ტექსტი წავიკითხეთ; არსებობს 2012 წლის 27 მარტის კონსოლიდირებული ვერსიაც, ამიტომ მოქმედი რედაქცია იურისტმა უნდა დაადასტუროს. ქალაქის მასშტაბით სურათი, 2002 წლის მიწისძვრის ჩათვლით, მოცემულია ჩვენს გზამკვლევში თბილისში მიწისძვრის უსაფრთხოების შესახებ.

გრუნტის კატეგორიები: რატომ ენიჭება ერთი ქალაქის ორ ნაკვეთს განსხვავებული საანგარიშო დონე

ნორმის 1-ლი დანართი თითოეულ დასახლებას ანიჭებს რუკის ინტენსივობას MSK-64 სკალით და გრუნტის პიკურ აჩქარებას, A-ს, ორივეს საშუალო გრუნტისთვის, ანუ II კატეგორიის გრუნტისთვის. შემდეგ 1-ლი ცხრილი ამ დონეს მაღლა ან დაბლა სწევს იმის მიხედვით, რაზე დგას შენობა, რაც განივი ტალღის გავრცელების სიჩქარით (Vs) იზომება.

ერთი ბალი დიდი ნაბიჯია. მე-3 მუხლის მე-16 პუნქტის მიხედვით, ერთი ბალით მატება ორჯერ ზრდის იმ პიკურ აჩქარებას, რომელიც კონსტრუქციამ უნდა აიტანოს, ერთი ბალით კლება კი მას ნახევრამდე ამცირებს. 1-ლი დანართი თბილისისთვის 8 ბალის ინტენსივობას და A = 0,17 g-ს ადგენს; სანაპირო ქალაქის მაჩვენებლები შედარებულია ჩვენს გვერდზე ბათუმის მაღლივი შენობების ხარისხის შესახებ. ნაკვეთის კატეგორიას პროექტისთვის ჩატარებული საინჟინრო-გეოლოგიური კვლევა განსაზღვრავს და არა მისი ქუჩის მისამართი.

თავად რუკა 2009 წლით თარიღდება. საქართველოს სეისმური საშიშროების ალბათური მოდელი 2020 წელს ჟურნალ Seismological Research Letters-ში გამოქვეყნდა, ხოლო მისი ავტორების კონფერენციის თეზისებში აღნიშნული იყო, რომ მოდელი ნორმების განახლებას უნდა დაედოს საფუძვლად. 2026 წლის 28 ოქტომბრის მდგომარეობით ახალი რუკის მიღების ნიშანი ვერ ვიპოვეთ.

სართულიანობის ზღვარი: რამდენად მაღლა შეიძლება აიწიოს შენობამ, კონსტრუქციული სისტემა წყვეტს

მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტი და მე-8 ცხრილი დასაშვებ სართულთა რაოდენობას საანგარიშო ინტენსივობასა და კონსტრუქციულ სისტემაზე ხდის დამოკიდებულს.

ცხრილის შენიშვნები სამ შეზღუდვას უმატებს: საცხოვრებელი სართულის სიმაღლე არ აღემატება 4,0 მ-ს, სკოლებსა და ბავშვთა შენობებს 3 მიწისზედა სართულზე მეტი არ აქვთ, ხოლო ანტისეისმურ ნაკერებს შორის მანძილი 80 მ-ს არ სცდება, 9 ბალზე კი 60 მ-ს (ხის შენობებისთვის 40 მ და 30 მ). მე-8 ცხრილის მე-4 შენიშვნა ცხრილის პირველი სამი სისტემისთვის - ფოლადის კარკასის, მონოლითური რკინაბეტონის კედლებისა და რკინაბეტონის კარკასისთვის - ცხრილში მითითებულზე მეტ სართულს უშვებს, თუ მე-3 დანართის მოთხოვნები შესრულდება. მე-3 დანართი ითხოვს სამშენებლო უბნისთვის აგებულ და იქაური გრუნტის მიხედვით დაზუსტებულ დრეკადი რეაქციის სპექტრს, არანაკლებ 7 საანგარიშო აქსელეროგრამას და ნაგებობის სივრცული მოდელის გაანგარიშებას როგორც მრავალმოდალური სპექტრული მეთოდით, ისე პირდაპირი არაწრფივი დინამიკური გაანგარიშებით. მე-8 ცხრილიდან კი ჩანს, რომ 8 ბალზე კავშირებიანი ფოლადის კარკასიც კი 20 სართულზე ჩერდება, ასე რომ, თბილისში II ან უფრო რბილი კატეგორიის გრუნტზე მდგარი უფრო მაღალი კოშკი მე-3 დანართს ეფუძნება.

გადაკეთება, გაძლიერება და დაკანონებული სართულები

მედეგობა შენობის დასრულების შემდეგაც შეიძლება დაიკარგოს. მე-3 მუხლის მე-8 პუნქტი მიშენებას რეკონსტრუქციად მიიჩნევს და კრძალავს, რომ მან არსებული შენობის მედეგობა შეასუსტოს. მე-3 მუხლის მე-13 პუნქტი დასაბუთებისა და შემოწმების გარეშე კონსტრუქციის ნებისმიერ ცვლილებას დაუშვებლად აცხადებს, „თუნდაც ეს ცვლილება კონსტრუქციის წინაღობის გაზრდას იწვევდეს“. ამიტომაა, რომ ბინის შიგნით მდგარი კედელი მხოლოდ მისი მესაკუთრის საქმე არ არის, როგორც ამას ჩვენი სტატია მზიდი კედლის შესახებ განმარტავს. გაძლიერებისთვის სპეციალური პროექტია საჭირო, ხოლო მე-3 მუხლის მე-14 პუნქტი მის ხერხებს ჩამოთვლის: შენობის ნაკერებით ბლოკებად დაყოფა, ზედა სართულების მოხსნა, კედლებისა და მათი შეერთებების გაძლიერება, გადახურვების გამყარება, რკინაბეტონის სარტყლების მოწყობა, არაკონსტრუქციული ელემენტების შემსუბუქება და სეისმოიზოლაცია.

მთავრობის 2019 წლის №255 დადგენილების 21-ე მუხლის მე-3 პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტი ნებისმიერი რეკონსტრუქციისას სავალდებულოს ხდის არსებული მდგომარეობის საექსპერტო შეფასებას; ნებართვის კლასები ახსნილია ჩვენს სტატიაში მშენებლობის ნებართვის შესახებ. ნებართვის დარღვევით დასრულებული შენობებისთვის, ზედმეტი სართულების ჩათვლით, სივრცის დაგეგმარების კოდექსის დროებით ექსპლუატაციაში მიღების წესები (თბილისისთვის მუხლი 141.3, ბათუმისთვის მუხლი 141.7) აკრედიტებული ინსპექტირების ორგანოს დასკვნას ითხოვს, რომელიც მზიდი კონსტრუქციების მდგრადობასა და სეისმომედეგობას ადასტურებს. თუ ბინა ასეთ სართულზე ან მის ქვეშ მდებარეობს, ეს დასკვნა მოითხოვეთ; დაკანონების გზა აღწერილია ჩვენს გზამკვლევში უნებართვო სართულების შესახებ.

სად ჩანს სეისმომედეგობა საქმეში, ბროშურასა და განცხადებაში

მას ერთი რომელიმე სერტიფიკატი არ აფიქსირებს. ფაქტები რამდენიმე დოკუმენტშია მიმოფანტული, ხოლო ის, რომელსაც მყიდველი ყველაზე ხშირად ხედავს, ამაზე დუმს.

• საჯარო რეესტრის ამონაწერი: სეისმური დაპროექტებისა თუ გრუნტის ველი მასში არ არის; იხილეთ ჩვენი სტატია საჯარო რეესტრის ამონაწერის შესახებ.
• კონსტრუქციული პროექტი: მისი განმარტებითი ბარათი ნაკვეთის სეისმურობას უნდა ეხებოდეს.
• საინჟინრო-გეოლოგიური კვლევა და საექსპერტო დასკვნა: ასახელებს გრუნტის კატეგორიასა და საანგარიშო ინტენსივობას; დასკვნა II-დან IV კლასამდე შენობებისთვის მოითხოვება.
• დეველოპერის ბროშურა: „8-ბალიანი სეისმომედეგობა“, „сейсмостойкость 8 баллов“ ან „designed for 8 points“: ეს ინტენსივობაა MSK-64 სკალით და არა მაგნიტუდა.
• განცხადება ss.ge-ზე: სეისმური ველი არ აქვს, თუმცა ველი „პროექტი“ აჩვენებს საბჭოთა სერიების სახელებს, მაგალითად ხრუშჩოვკა, ჩეხური, ლვოვის ან თუხარელის პროექტი, რომლებსაც გამყიდველი თავად ირჩევს და რომლებიც პანელურ, კარკასულ ან ბლოკურ კონსტრუქციაზე მიუთითებს. სხვაობები განხილულია ჩვენს შედარებაში საბჭოთა და ახალი შენობების შესახებ.

ფაქტების ერთ სტრიქონში მოსაგროვებლად სთხოვეთ დეველოპერს, პროექტის დოკუმენტების მიხედვით შეავსოს: „საანგარიშო ინტენსივობა __ (MSK-64), გრუნტის კატეგორია __, A = __ g, კონსტრუქციული სისტემა __, PN 01.01-09-ის მე-8 ცხრილის ან მე-3 დანართის მიხედვით“. დეველოპერი, რომელიც ყველა ცარიელ ადგილს ნებართვის საქმიდან ავსებს, დოკუმენტებს ფლობს; ვინც ბროშურის ციფრს იმეორებს, მან მხოლოდ რეკლამა გაჩვენათ.

მაგალითი: თბილისის ორი პროექტი, ორივე „8 ბალზე დაპროექტებული“

მყიდველი თბილისში ორ ახალ პროექტს ადარებს. პირველი ნაკვეთის კვლევამ კლდოვანი ქანი გამოავლინა, მეორისამ კი რბილი გრუნტი.

1. რუკის მნიშვნელობა. 1-ლი დანართი თბილისს 8 ბალის ინტენსივობასა და A = 0,17 g-ს უწერს, II კატეგორიის გრუნტისთვის.
2. კლდოვანი ნაკვეთი. 800 მ/წმ-ზე მეტი Vs-ის გამო ის I კატეგორიას მიეკუთვნება და საანგარიშო ინტენსივობა 7-მდე ეცემა.
3. რბილგრუნტიანი ნაკვეთი. 100-დან 300 მ/წმ-მდე Vs-ის გამო ის III კატეგორიისაა, საანგარიშო ინტენსივობა 9-მდე იწევს და შენობა უფრო ძლიერ რყევაზე უნდა დაპროექტდეს.
4. სართულიანობის ზღვარი. აგურით შევსებულ ბეტონის კარკასს 8 ბალზე 7 სართული შეიძლება ჰქონდეს, 9 ბალზე კი 5; მონოლითური ბეტონის კედლები 16 და 14 სართულს იძლევა.
5. კოშკი. 30-სართულიანი პროექტი მე-8 ცხრილის ზღვარს ყველა სისტემისთვის სცდება, ამიტომ იკითხეთ, მე-3 დანართის რომელ მოთხოვნებს მიჰყვა.

ორივე ბროშურას შეუძლია მართალი თქვას და ქალაქის რუკის მნიშვნელობა დაბეჭდოს. გადამწყვეტი ციფრი კვლევაში ჩაწერილი საანგარიშო ინტენსივობაა. ეს 1-ლი ცხრილის ჩვენეული წაკითხვაა; ნებისმიერი რეალური ნაკვეთის კატეგორია ინჟინერს დაადასტურებინეთ.

ადვილად ასარევი ცნებები: ინტენსივობა, მაგნიტუდა, რუკის მნიშვნელობა და იზოლაცია

ინგლისურში „earthquake-proof“ (მიწისძვრისგან სრულად დაცული) და „earthquake-resistant“ (მიწისძვრამედეგი) ხშირად ერთ მნიშვნელობით იხმარება. ქართული ნორმა მხოლოდ მეორეს ისახავს მიზნად: კონსტრუქცია და მასში მყოფი ადამიანები გადარჩებიან, დაზიანება კი შეზღუდული რჩება.

ტერმინი ხუთ ენაზე

ქართულად თავად ნორმის სათაური ზედსართავ სახელს იყენებს, სეისმომედეგი მშენებლობა, დეველოპერების ბროშურები კი არსებით სახელს ბალების რიცხვს უწყვილებენ: 8-ბალიანი სეისმომედეგობა.

შეცდომები, რომლებსაც მყიდველები სეისმურ დაპირებებთან უშვებენ

• ბროშურის ციფრის ნაკვეთის დონედ მიღება. რბილ გრუნტს თბილისის 8-ის 9-მდე აწევა შეუძლია.
• ბალების მაგნიტუდად წაკითხვა. ინტენსივობა ნაკვეთზე რყევას აღწერს.
• ვარაუდი, რომ კოშკი მე-8 ცხრილს ემორჩილება. 8 ბალზე 20 სართულს ზემოთ მისთვის მე-3 დანართი მოქმედებს.
• მოლოდინი, რომ დაზიანება საერთოდ არ იქნება. მიზანი სიცოცხლის უსაფრთხოება და შეზღუდული დაზიანებაა.
• გაძლიერება ალღოთი. მე-3 მუხლის მე-13 პუნქტი შეუმოწმებელ კონსტრუქციულ ცვლილებებს კრძალავს, კეთილი განზრახვით ჩაფიქრებულსაც.
• პრეტენზიის ვადის გაშვება. სამოქალაქო კოდექსის 655-ე მუხლის მიხედვით, ნაგებობების ნაკლთან დაკავშირებული მოთხოვნები სამუშაოს მიღებიდან 5 წლის შემდეგ ხანდაზმულდება; იხილეთ ჩვენი სტატია მიღება-ჩაბარების აქტის შესახებ.

როგორ გადავამოწმოთ შენობის სეისმური დაპროექტება ეტაპობრივად

1. ჩაინიშნეთ რუკის მნიშვნელობა

   1-ლ დანართში მოძებნეთ ქალაქის ინტენსივობა და აჩქარება.

2. მოითხოვეთ კვლევა

   ის გრუნტის კატეგორიასა და საანგარიშო ინტენსივობას აჩვენებს.

3. შეადარეთ სისტემა მე-8 ცხრილს

   ან იკითხეთ, მე-3 დანართის რომელი მოთხოვნები ვრცელდება.

4. წაიკითხეთ საექსპერტო დასკვნა

   II-დან IV კლასამდე სავალდებულოა.

5. მოძებნეთ შემდგომი გადაკეთებები

   რეკონსტრუქციას არსებული მდგომარეობის შეფასება სჭირდება.

6. შეამოწმეთ ყოველი დაკანონებული სართული

   მოითხოვეთ ინსპექტირების ორგანოს დასკვნა სეისმომედეგობაზე.

ხშირი კითხვები

რას ნიშნავს სეისმომედეგობა საქართველოში?

შენობის დაპროექტებით მინიჭებულ უნარს, ჩამონგრევის გარეშე აიტანოს ნაკვეთზე მოსალოდნელი რყევა: ჯერ სიცოცხლე დაიცვას, შემდეგ კი დაზიანება შეზღუდოს.

რომელი ნორმა ადგენს წესებს?

PN 01.01-09 „სეისმომედეგი მშენებლობა“, 2009 წლის ოქტომბრის №1-1/2284 ბრძანება, რომელიც 2010 წლის 1 იანვრიდან მოქმედებს.

რა საანგარიშო დონე აქვს თბილისს?

რუკის ინტენსივობა 8 ბალი MSK-64 სკალით და A = 0,17 g, II კატეგორიის გრუნტისთვის.

ცვლის თუ არა გრუნტი საანგარიშო დონეს?

დიახ. I კატეგორია მას ერთი ბალით ამცირებს, III კატეგორია ერთით ზრდის, IV კატეგორიისთვის კი სპეციალური კვლევაა საჭირო.

„8 ბალი“ მაგნიტუდაა?

არა. ეს ინტენსივობაა, ანუ ნაკვეთზე მოსალოდნელი რყევის სიძლიერე.

შეუძლია თუ არა 30-სართულიან კოშკს 8 ბალზე ნორმის დაკმაყოფილება?

მე-8 ცხრილით არა, რადგან ის 20 სართულზე ჩერდება; უფრო მაღალმა ფოლადის კარკასიანმა, რკინაბეტონის კედლებიანმა ან რკინაბეტონის კარკასიანმა შენობამ მე-3 დანართი უნდა დააკმაყოფილოს (მე-8 ცხრილის მე-4 შენიშვნა).

ჩანს თუ არა სეისმომედეგობა საჯარო რეესტრის ამონაწერში?

არა. ეძებეთ ის კვლევაში, კონსტრუქციულ პროექტსა და საექსპერტო დასკვნაში.

შეუძლიათ თუ არა მესაკუთრეებს ძველი შენობის თავად გაძლიერება?

მხოლოდ გაძლიერების სპეციალური პროექტით, ნორმის მე-3 მუხლის მე-14 პუნქტის თანახმად.

წყაროები

1. PN 01.01-09 სამშენებლო ნორმა „სეისმომედეგი მშენებლობა“, ეკონომიკური განვითარების მინისტრის №1-1/2284 ბრძანება, საკანონმდებლო მაცნე, 2009 წლის პირვანდელი ტექსტი (ნანახია 2026 წლის 28 ოქტომბერი)
2. მთავრობის 2019 წლის №255 დადგენილება მშენებლობის ნებართვების შესახებ, მუხლი 21, პირვანდელი ტექსტი (ნანახია 2026 წლის 28 ოქტომბერი)
3. საქართველოს სივრცის დაგეგმარების, არქიტექტურული და სამშენებლო საქმიანობის კოდექსი, მუხლი 141 (ნანახია 2026 წლის 28 ოქტომბერი)
4. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი, მუხლი 655, საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე
5. Probabilistic Seismic Hazard Assessment Using Legacy Data in Georgia, ჟურნალი Seismological Research Letters, ტ. 91, 2020 (ნანახია 2026 წლის 28 ოქტომბერი)
6. კონფერენციის თეზისები საქართველოს საშიშროების მოდელზე, ამერიკის სეისმოლოგიური საზოგადოება (ნანახია 2026 წლის 28 ოქტომბერი)
7. იყიდება ბინები თბილისში, ფილტრი „პროექტი“, ss.ge (ნანახია 2026 წლის 22 ოქტომბერი)
8. The 25 April 2002 Tbilisi earthquake, გაბრიჩიძე და თანაავტორები, მე-13 მსოფლიო კონფერენცია სეისმომედეგ ინჟინერიაში, 2004

ცვლილებების ისტორია

• 28 ოქტომბერი, 2026 - ლექსიკონის სტატია გამოქვეყნდა საქართველოს საკანონმდებლო მაცნის (PN 01.01-09, №255 დადგენილება, სივრცის დაგეგმარების კოდექსი და სამოქალაქო კოდექსი), Seismological Research Letters-ის, ამერიკის სეისმოლოგიური საზოგადოების, ss.ge-ს და სეისმომედეგი ინჟინერიის მე-13 მსოფლიო კონფერენციის მასალებზე დაყრდნობით.