რა ემართება უცხოელის ქონებას საქართველოში მისი გარდაცვალების შემდეგ?
როდესაც საქართველოში მდებარე ბინის უცხოელი მესაკუთრე გარდაიცვლება, ერთმანეთს ორი სამართლებრივი სისტემა ხვდება. საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ ქართული კანონმდებლობა ადგენს, რომ მემკვიდრეობა რეგულირდება იმ ქვეყნის სამართლით, რომლის მოქალაქეც იყო გარდაცვლილი სიკვდილის მომენტში. თუმცა ბინა საქართველოშია: ქონებაზე უფლებები წარმოიშობა და გადადის იმ ადგილის სამართლით, სადაც ქონება მდებარეობს, მასთან დაკავშირებულ დავებზე განსაკუთრებული იურისდიქცია საქართველოს სასამართლოებს აქვთ, ხოლო მემკვიდრეებს ბინის საკუთარ სახელზე დარეგისტრირება მხოლოდ ქართველი ნოტარიუსისა და საქართველოს საჯარო რეესტრის მეშვეობით შეუძლიათ. პრაქტიკაში კითხვას, ვინ არის მემკვიდრე, ხშირად გარდაცვლილის სამშობლოს სამართალი პასუხობს, ხოლო კითხვაზე, თუ როგორ იღებენ მემკვიდრეები ბინას, პასუხი საქართველოში იძებნება. ამიტომ მემკვიდრეებს, როგორც წესი, ერთდროულად ორივე ქვეყნის წესების გათვალისწინება უწევთ: სამშობლოს სამართლისაც და იმ ქართული პროცედურებისაც, რომელთა გარეშეც ბინა მათ სახელზე ვერ გადაფორმდება.
ეს განმარტება აჩვენებს, როგორ ეწყობა ეს ორი სისტემა ერთმანეთს, რას ამბობს ქართული სამართალი იმ შემთხვევაში, როცა სწორედ ის გამოიყენება, რა ვადები უნდა დაიცვან მემკვიდრეებმა და რას ნიშნავს მემკვიდრეობა გადასახადების თვალსაზრისით.
რომელი ქვეყნის სამართალი წყვეტს, ვინ არის მემკვიდრე?
ზოგადი წესი მოქალაქეობას ეფუძნება: სამემკვიდრეო ურთიერთობები იმ ქვეყნის სამართალს მიჰყვება, რომელსაც გარდაცვლილი სიკვდილის დროს ეკუთვნოდა. მოქალაქეობის არმქონე პირის სამკვიდრო მისი ბოლო ჩვეულებრივი საცხოვრებელი ადგილის სამართალს ექვემდებარება, ხოლო ასეთის არარსებობისას - ქართულ სამართალს. ორი მოქალაქეობის მქონე პირის შემთხვევაში გამოიყენება იმ ქვეყნის სამართალი, რომელთანაც მას ყველაზე მჭიდრო კავშირი ჰქონდა. ქართული სამართალი უკუგზავნას იღებს: თუ უცხოური სამართალი თავად მიუთითებს ქართულ სამართალზე, მაშინ ქართული წესები გამოიყენება. ამასთან, უცხოური ნორმა არ გამოიყენება, თუ ის ქართული სამართლის ძირითად პრინციპებს ეწინააღმდეგება.
არ არსებობს სპეციალური წესი, რომელიც საქართველოში მდებარე უძრავი ქონების მემკვიდრეობას ქართულ სამართალს დაუქვემდებარებდა, და არც ისეთი წესი, რომელიც პირს ანდერძში საკუთარი მემკვიდრეობისთვის გამოსაყენებელი სამართლის არჩევის საშუალებას მისცემდა. ამიტომ დიდი მნიშვნელობა აქვს იმას, რას ამბობს გარდაცვლილის სამშობლოს სამართალი საზღვარგარეთ არსებულ ქონებაზე: ზოგიერთი სამართლებრივი სისტემა უძრავი ქონების მემკვიდრეობას იმ ქვეყნის სამართალს უქვემდებარებს, სადაც ეს ქონება მდებარეობს, რაც ქართულ წესებს კვლავ აამოქმედებდა.
დასამატებელია გუნდის მიერ: პარტნიორმა იურისტმა უნდა დაადასტუროს, როგორ იყენებენ ქართველი ნოტარიუსები უცხოურ სამემკვიდრეო სამართალს პრაქტიკაში და რომელი გავრცელებული ეროვნული სამართლებრივი სისტემები უბრუნებს საქართველოში მდებარე უძრავ ქონებას ქართულ სამართალს.
როცა ქართული სამართალი გამოიყენება: ვინ არიან მემკვიდრეები?
ანდერძის არარსებობისას ქართული სამართალი ნათესავებს მემკვიდრეობაზე რიგების მიხედვით იწვევს, და უფრო ახლო რიგი ყველა მომდევნო რიგს გამორიცხავს. ერთი და იმავე რიგის მემკვიდრეები სამკვიდროს თანაბარ წილებად იღებენ.
| რიგი | ვინ იღებს მემკვიდრეობას |
|---|---|
| პირველი | შვილები, მათ შორის გარდაცვალების შემდეგ დაბადებული შვილი, მეუღლე, მშობლები და მშვილებლები |
| მეორე | ძმები და დები; მათი შვილები წარმომადგენლობის წესით |
| მესამე | ბებია და ბაბუა, შემდეგ კი დიდი ბებია და დიდი ბაბუა |
| მეოთხე | ბიძები, დეიდები და მამიდები |
| მეხუთე | ბიძაშვილები, მამიდაშვილები და დეიდაშვილები, შემდეგ კი მათი შვილები |
შვილიშვილები და შვილთაშვილები იღებენ იმ მშობლის წილს, რომელიც მამკვიდრებელზე ადრე გარდაიცვალა. ცოცხლად დარჩენილი მეუღლე პირველი რიგის მემკვიდრედ ითვლება, თუმცა ეს არ ეხება ქორწინების განმავლობაში შეძენილ ქონებაში თავად მეუღლის კუთვნილ წილს: ის გარდაცვლილს არასოდეს ეკუთვნოდა და, შესაბამისად, ვერც მის დატოვებას შეძლებდა. განქორწინებული მეუღლე მემკვიდრეობას არ იღებს, ხოლო სასამართლოს შეუძლია მემკვიდრეობიდან ჩამოაშოროს მეუღლე, თუ ქორწინება ფაქტობრივად გარდაცვალებამდე სულ მცირე სამი წლით ადრე იყო შეწყვეტილი. შვილებს, მშობლებსა და მეუღლეს ასევე აქვთ სავალდებულო წილის უფლება, რაც იმის ნახევარს შეადგენს, რასაც ისინი ანდერძის გარეშე მიიღებდნენ, მიუხედავად იმისა, რას ამბობს ანდერძი.
როგორ იღებენ მემკვიდრეები ბინას საქართველოში, ნაბიჯ-ნაბიჯ
გარდაცვალების მოწმობის მოპოვება
მოწმობას უნდა ახლდეს აპოსტილი ან ლეგალიზაცია და ქართულ ენაზე დამოწმებული თარგმანი.
სამკვიდროს მოწესრიგება სამშობლოში, თუ მემკვიდრეობა იქ გაიხსნა
თუ პირი მუდმივად საზღვარგარეთ ცხოვრობდა, მემკვიდრეობა სწორედ იმ ქვეყანაში იხსნება; საწყისი დოკუმენტი იქაური ნოტარიუსის მიერ გაცემული მოწმობაა.
ქართველი ნოტარიუსისთვის მიმართვა
საქართველოს ნებისმიერ ნოტარიუსს შეუძლია აწარმოოს სამემკვიდრეო საქმე საქართველოში მდებარე ქონებაზე, უცხოური მოწმობის ან ქართული წესების საფუძველზე.
სამკვიდროს დროულად მიღება
ქართული სამართლის მიხედვით, მემკვიდრეობის გახსნიდან ექვსი თვის განმავლობაში, ნოტარიუსისთვის განცხადების წარდგენით ან ქონების ფაქტობრივ ფლობაში შესვლით.
სამკვიდრო მოწმობის მიღება
ნოტარიუსი მას ექვსი თვის გასვლის შემდეგ გასცემს, ან უფრო ადრე, თუ დოკუმენტები ადასტურებს, რომ სხვა მემკვიდრეები არ არსებობენ.
რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში
მოწმობა საკუთრების რეგისტრაციის საფუძველია; საფასური, მომსახურების ვადის მიხედვით, 150, 270 ან 350 ლარია.
საქართველოს ნოტარიუსთა პალატა უცხოელი მესაკუთრის შემთხვევისთვის ამ გზას ასე აღწერს: გარდაცვლილის მოქალაქეობის ქვეყნის ნოტარიუსი გასცემს სამკვიდრო მოწმობას, მემკვიდრე მას აპოსტილით წარუდგენს ქართველ ნოტარიუსს, ეს უკანასკნელი კი საქართველოში მდებარე ქონებაზე ქართულ სამკვიდრო მოწმობას გასცემს. ამრიგად, უცხოური მოწმობა ქართულს არ ანაცვლებს: საჯარო რეესტრში საკუთრების დასარეგისტრირებლად საბოლოოდ ქართველი ნოტარიუსის მიერ გაცემული დოკუმენტია საჭირო.
ვადები, რომლებიც მემკვიდრეებმა უნდა იცოდნენ
| მოქმედება | ვადა |
|---|---|
| სამკვიდროს მიღება | 6 თვე მემკვიდრეობის გახსნიდან |
| მემკვიდრეები, რომლებიც სხვების უარის შემდეგ მოიწვიეს | არანაკლებ 3 თვისა |
| სამკვიდროზე უარის თქმა | 3 თვე მემკვიდრეობაზე მოწვევის შესახებ შეტყობიდან; სასამართლოს შეუძლია ვადის გაგრძელება არაუმეტეს 2 თვით |
| კრედიტორების მოთხოვნები | 6 თვე მემკვიდრეობის გახსნის შესახებ შეტყობიდან, ან 1 წელი მოთხოვნის შესრულების ვადის დადგომიდან |
| ანდერძის გასაჩივრება | 2 წელი მემკვიდრეობის გახსნიდან |
| უღირსი მემკვიდრის ჩამოცილება | 5 წელი იმ მომენტიდან, როცა ამ მემკვიდრემ ქონების ფლობა დაიწყო |
სასამართლოს შეუძლია საპატიო მიზეზის არსებობისას გააგრძელოს სამკვიდროს მიღების ვადა, ხოლო ვადაგადაცილებული მემკვიდრე შეიძლება სასამართლოს გარეშეც იქნეს დაშვებული, თუ ამაზე თანახმა არიან ყველა ის მემკვიდრე, ვინც სამკვიდრო უკვე მიიღო. მემკვიდრეს, რომელიც ქონების ფლობაში შევიდა, არ შეუძლია სამკვიდროს განკარგვა ექვსი თვის გასვლამდე ან მოწმობის გაცემამდე, აუცილებელი ხარჯების გარდა.
გადაეცემათ თუ არა მემკვიდრეებს ვალებიც?
დიახ, მაგრამ მხოლოდ მიღებული ქონების ღირებულების ფარგლებში. მემკვიდრეები გარდაცვლილის კრედიტორებს თავიანთი წილების პროპორციულად უხდიან და მხოლოდ მიღებული სამკვიდროს ღირებულების ფარგლებში; მემკვიდრემ, რომელსაც ამ ზღვარზე დაყრდნობა სურს, უნდა დაამტკიცოს, რომ ვალები სამკვიდროს აღემატება, თუ ნოტარიუსს ქონების აღწერა არ ჩაუტარებია. საგადასახადო კოდექსის მიხედვით, მემკვიდრეები გარდაცვლილის საგადასახადო დავალიანებასაც თავიანთი წილების პროპორციულად ფარავენ. სამკვიდროს მიღებამდე მემკვიდრეს შეუძლია მოითხოვოს ქონების აღწერა, რისთვისაც მას ორი თვე აქვს, და ეს ორი თვე ექვსთვიან ვადაში ითვლება. რეგისტრირებული იპოთეკა ბინაზე რჩება, ამიტომ ბანკის მდგომარეობა მესაკუთრის გარდაცვალების გამო არ იცვლება. სხვა სიტყვებით, თუ ვალები სამკვიდროს ღირებულებას აღემატება, მემკვიდრე მათ დასაფარავად საკუთარ, მემკვიდრეობის გარეშე არსებულ ქონებას არ იყენებს.
იბეგრება თუ არა მემკვიდრეობა საქართველოში?
საქართველოში ცალკე მემკვიდრეობის გადასახადი არ არსებობს, თუმცა მემკვიდრეობით მიღებული ქონება შეიძლება შემოსავლად ჩაითვალოს. საგადასახადო კოდექსი გადასახადისგან ათავისუფლებს პირველი და მეორე რიგის მემკვიდრეების, მაგალითად, მეუღლის, შვილების, შვილიშვილების, მშობლებისა და და-ძმების მიერ მემკვიდრეობით მიღებულ ქონებას, ხოლო მესამე და მეოთხე რიგის მემკვიდრეებისთვის, როგორიცაა ბებია-ბაბუა, ბიძები, დეიდები და მამიდები, წელიწადში 150 000 ლარამდე თანხას ათავისუფლებს. საგადასახადო რიგები არ ემთხვევა მემკვიდრეთა იმ რიგებს, რომლებსაც სამოქალაქო სამართალი ადგენს. მოკლედ, ოჯახის ახლო წევრები მემკვიდრეობით მიღებულ ქონებაზე გადასახადს არ იხდიან, ხოლო უფრო შორეულ ნათესავებზე ყოველწლიური ზღვარი ვრცელდება.
მემკვიდრეობით მიღებული ბინის გაყიდვა მეორე კითხვას ბადებს. ორ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი ბინა შეიძლება საშემოსავლო გადასახადის გარეშე გაიყიდოს, ხოლო პირველი რიგის მემკვიდრეს შეუძლია ამ ვადაში ჩაითვალოს გარდაცვლილის მიერ ფლობის წლებიც; სხვა მემკვიდრეები ვადას მემკვიდრეობის მიღებიდან ითვლიან. უსასყიდლოდ მიღებულ ქონებაზე დასაბეგრი ნამეტი არის გაყიდვის ფასს გამოკლებული ის საბაზრო ფასი, რომელიც ქონებას მიღების მომენტში ჰქონდა.
დასამატებელია გუნდის მიერ: პარტნიორმა ბუღალტერმა უნდა დაადასტუროს, როგორ იბეგრება გათავისუფლების ფარგლებს გარეთ მიღებული მემკვიდრეობა, რომელი ღირებულებიდან და როგორ დეკლარირებს მას არარეზიდენტი მემკვიდრე.
განსაკუთრებული შემთხვევები
- სასოფლო-სამეურნეო მიწა. უცხოელს შეუძლია ფლობდეს მემკვიდრეობით მიღებულ სასოფლო-სამეურნეო მიწას: ეს გამონაკლისია იმ ზოგადი აკრძალვიდან, რომელიც უცხოელებს ასეთი მიწის საკუთრებას უკრძალავს.
- მემკვიდრეების არარსებობა. თუ მემკვიდრეები არ არიან, ან არცერთი მათგანი არ იღებს სამკვიდროს, ქონება სახელმწიფოს გადაეცემა, რომელიც ვალებზე სამკვიდროს ღირებულების ფარგლებში აგებს პასუხს. 2025 წლის სექტემბრის საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება და 2026 წელს პარლამენტში წარდგენილი კანონპროექტი ამ წესში არსებულ ერთ გამონაკლისს ეხება.
- ბინადრობის ნებართვა. გარდაცვლილის საკუთრებაზე დაფუძნებული ნებართვა ამ საკუთრებასთან ერთად წყდება; მემკვიდრეს, რომელიც ქონების მესაკუთრე ხდება, შეუძლია საკუთარ ნებართვაზე ჩვეულებრივი პირობებით შეიტანოს განაცხადი.
როგორ გავიგოთ, გაიხსნა თუ არა მემკვიდრეობა
საქართველოს ნოტარიუსთა პალატა აწარმოებს ერთიან ელექტრონულ სამემკვიდრეო რეესტრს მისამართზე heritage.notary.ge. ნებისმიერ პირს შეუძლია მასში ძიება გარდაცვლილის სახელით ან პირადი ნომრით და იმის გარკვევა, შეტანილია თუ არა განცხადება სამკვიდრო მოწმობაზე ან გაცემულია თუ არა ასეთი მოწმობა, დანიშნულია თუ არა სამკვიდროს მმართველი და რომელი ნოტარიუსი აწარმოებს საქმეს; მემკვიდრეებისა და ქონების შესახებ დეტალებზე წვდომა შეზღუდულია. 2011 წლის სექტემბრიდან ნოტარიუსები ანდერძებს ასევე ანდერძების ზოგად რეესტრში აღრიცხავენ.
მემკვიდრეები, რომლებსაც საქართველოში ჩამოსვლა არ შეუძლიათ
მემკვიდრეს საქართველოში ჩამოსვლა არ სჭირდება. სამკვიდროს მიღება წარმომადგენლის მეშვეობითაც შეიძლება, ამიტომ, როგორც წესი, საკმარისია ნოტარიულად დამოწმებული მინდობილობა აპოსტილით და ქართული თარგმანით. თუ მემკვიდრეს პირიქით სურს, რომ წარმომადგენელმა მისი სახელით სამკვიდროზე უარი თქვას, მინდობილობაში ეს უფლებამოსილება პირდაპირ უნდა იყოს მითითებული. სხვადასხვა ქვეყანაში მცხოვრებ მემკვიდრეებს შეუძლიათ ყველამ ერთი და იგივე წარმომადგენელი დანიშნონ, რაც ექვსთვიანი ვადის ერთობლივად დაცვას აადვილებს. ასე სამკვიდროს მიღება მემკვიდრის საქართველოში ჩამოსვლის გარეშეც არის შესაძლებელი.
რისკები და გამონაკლისები
- გაშვებული ვადა. ექვსი თვე სწრაფად გადის, როცა მემკვიდრეები საზღვარგარეთ ცხოვრობენ.
- გაურკვეველი გამოსაყენებელი სამართალი. შესაძლოა, სწორედ სამშობლოს წესებმა გადაწყვიტოს, ვინ არის მემკვიდრე.
- დოკუმენტები აპოსტილის გარეშე. ქართველ ნოტარიუსებს დამოწმებული და ნათარგმნი საბუთები სჭირდებათ.
- ვალები და იპოთეკა. ისინი ბინასთან ერთად გადადის, მისი ღირებულების ფარგლებში.
- გადასახადი სწრაფ გაყიდვაზე. გარდაცვლილის მიერ ფლობის წლებს მხოლოდ პირველი რიგის მემკვიდრეები ითვლიან.
ხშირი კითხვები
რომელი სამართალი წყვეტს, ვინ მიიღებს მემკვიდრეობით ჩემს ბინას საქართველოში?
როგორც წესი, იმ ქვეყნის სამართალი, რომლის მოქალაქეც იქნებით გარდაცვალების მომენტში, თუმცა თქვენი სამშობლოს სამართალმა შეიძლება უძრავი ქონების საკითხი ისევ ქართულ სამართალს დაუბრუნოს.
რამდენი დრო აქვთ მემკვიდრეებს სამკვიდროს მისაღებად?
ქართული სამართლის მიხედვით, ექვსი თვე მემკვიდრეობის გახსნიდან.
ვინ გასცემს სამკვიდრო მოწმობას?
ქართველი ნოტარიუსი; უცხოელი მესაკუთრის შემთხვევაში, როგორც წესი, სამშობლოში გაცემული მოწმობის საფუძველზე.
იხდიან თუ არა მემკვიდრეები მემკვიდრეობის გადასახადს?
ოჯახის ახლო წევრები გადასახადისგან გათავისუფლებულნი არიან; უფრო შორეული მემკვიდრეები გათავისუფლებულნი არიან წელიწადში 150 000 ლარამდე.
გადაეცემათ თუ არა მემკვიდრეებს გარდაცვლილის ვალები?
მხოლოდ სამკვიდროს ღირებულების ფარგლებში და თავიანთი წილების პროპორციულად.
შეუძლია თუ არა უცხოელ მემკვიდრეს სასოფლო-სამეურნეო მიწის მემკვიდრეობით მიღება?
დიახ, მემკვიდრეობა უცხოელთა მიერ ასეთი მიწის საკუთრების აკრძალვიდან გამონაკლისია.
რა ხდება, თუ სამკვიდროს არცერთი მემკვიდრე არ მიიღებს?
სამკვიდრო სახელმწიფოს გადაეცემა.
ღირს თუ არა ანდერძის შედგენა?
ის ხშირად უადვილებს საქმეს საზღვარგარეთ მცხოვრებ მემკვიდრეებს; იხილეთ ჩვენი გზამკვლევი იმის შესახებ, თუ როგორ შევადგინოთ ანდერძი საქართველოში.
წყაროები
- საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი (მუხლები 1306-1500), საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (ნანახია 2026 წლის 18 ოქტომბერი)
- „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონი (მუხლები 4, 5, 9, 10, 22, 32, 55, 56), საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (ნანახია 2026 წლის 18 ოქტომბერი)
- საქართველოს საგადასახადო კოდექსი (მუხლები 57, 81, 82), საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (ნანახია 2026 წლის 18 ოქტომბერი)
- „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი (მუხლი 4), საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (ნანახია 2026 წლის 18 ოქტომბერი)
- Answers to hot topics (პასუხები აქტუალურ კითხვებზე), საქართველოს ნოტარიუსთა პალატა (ნანახია 2026 წლის 18 ოქტომბერი)
- Succession proceedings and compliance of practice with law (სამემკვიდრეო წარმოება და პრაქტიკის კანონთან შესაბამისობა), საქართველოს ნოტარიუსთა პალატა (ნანახია 2026 წლის 18 ოქტომბერი)
- Georgia moves to change inheritance rules after Constitutional Court ruling (საქართველო საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების შემდეგ მემკვიდრეობის წესების შეცვლას იწყებს), Georgia Today, 2026 წლის 25 მაისი (ნანახია 2026 წლის 18 ოქტომბერი)
ცვლილებების ისტორია
- - განმარტება გამოქვეყნდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (მუხლები 1306-1500), „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ კანონის, საგადასახადო კოდექსისა და საქართველოს ნოტარიუსთა პალატის მასალების საფუძველზე.